اینبار فتنه ای دیگـر از روباه پیـر( انگلیس) درمنطقه سیستان که توسط ( ژنرال فردریک گـلد

اسمیت) در زمان تقسیم سیستان بین ایــران و افغانستان بنا نهاده شـده بود برپاشد...

گلد اسمیت دربخشی ازتوافقـنامه که مربوط به تقسیم آب هیرمند بین دو کشـورمیشد به ذکـر

ایــن مطلب کــه ( بایـد کاملا درک شـود که: هیچ کاری از سوی دو طرف نباید

صورت گیردکه نتیجه آن دخـالت در آب مـورد نیازبرای آبیاری دو طرف باشد)

بسنده کرد تا دست افـغانـها را برای تعــدی در حــق آبه سـیســتان بـاز گـذاشـته باشد.

و درنهایت عدم پایبندی افغانها به معاهدات و تغییر مسیر رودخانه در( دلتای سیستان ) به سال

۱۸۹۶ سبب بروز اختلافـات تازه شـد و در اوایل سال (۱۹۰۵) میلادی برابر با ۲۰ فـروردین

( ۱۲۸۲) خورشیدی(سرهنگ هنری مک ماهون بریتانیایی) به عنوان حکم بی طرف

بیــن دو کشــورایــران و افغانستان از طــرف انگلـیس معرفی شــد. وی در ابتدا آب هیـرمنــد

را به دوقــسمت مســـاوی تقســیم کــرد اما نهایتا با تغــییر موضع دو ســوم آب هیرمنـد را به

افغانها و یک سـوم را به سیستان ایران داد تا کـماکـان آتش در زیـر خـاکـسترمشکلات آبی و

مرزی دو همسایه باقی بماند.

در حدود سالهای ۱۳۲۹ کم آبی های سیســتان خصوصا درمنطقه دوست محمد خان سـارانی  

و میــانکنگــی کـه بــا حفـــر رود شیــردل کشــاورزی در آن به تازگــی جــان گرفـــته بــود

 ســـردار طـایفه ســارانی (حاجـی حسیــن خـــان ســارانــی) را بـرآن داشـت  به امیــد نفـوذ

خـود به تهـــران مراجعه کــرده و در آنجا طــرح احــداث ســدی بر روی رودخانه هیــرمنـد

 رابه وزیــر کشــور( اسـداللـه علــم ) که خــود زمــانی فــرمـاندار سـیسـتان بـود ارائـه کند

پـس از اعــــزام کارشــناســان جــهت بررسـی در منطقــه جهــت تاییــد امکــان احــــداث و

مشخص شــدن مشخصات سـد. محــل احـداث آن مورد مناقشه حـاجی حسین خــان سـارانـی

 و مسئولین وقت سـیسـتان  از جمله کوثـری (فرماندار وقت)،احســانی (رییس انجمن شهر)

 محمدرضا خان سرابندی(پردلی)، ســردار نظرخــان ایرانـی و سران طایفه نـارویی قــــرار

 گرفت ایشان که در منطقه شهر زابل و شیب آب امتیاز بالا دستــی بودن زمـینهای خـــود در

مسیررودخانه را با احداث این سد درمحل مورد نظر ســردار طایفه ســارانی درخطـرمیدیدند

با استفاده ازنفوذ وسازش با کارشناسان محل ان را بر روی نقشــه بنفع خود مشخـص کـردند.

غــافـل از آنکه حاجـی حسین خــان سارانــی مــردی نیست که با این حرکات پای پـس بکشـد.

ایشان در زمان عــزیمت وزیرکشور به سیستان جهت کلنگ زنی محل احداث سـد به همـراه

 دیگر بزرگــان و معـتمـدان طـایفـه ســارانــی وجـمعی از دیگرسـاکـنین منـطقـه به پیشـــواز 

وزیر کشور رفته و او را به سمــت محل مورد نظر خود میبرد واز جـــایی که اسداللـه عـلم

به حسن نیت حاجی حسین خان سارانی اعتمــاد کامل داشته و با شناخـتی که از شـرایط روز

 دشت سیسـتان  بـعلت حضــور طولانی مدت درآنجا بدســت آورده بود اقـدام به کلنگ زنی

در همــان محل نموده وبدیـن ترتیب سـد کافــردم در عــین ناباوری مخــالفـین احـداث میشـود

 امــــا لجاجتها و کینه تـوزی های کــورکــورانه در زمــان احــداث ســد که با اعمال فشــار

 بر پیمانکارهمراه بود نتیجه ای جــزعــدم اجـرای طــرح تکمیلی که شــامل کانالـیزه کــردن

 قسمتی از محل ورود اب بوده نداشت و بدین ترتیب به علت نیمه کاره بودن طرح عمـرمفیـد

 آن به کمترین مدت ممکنه کاهـش یافته تا جایی که در سال ۱۳۸۹خــورشیــدی سد کـافـردم

که ســالها آبـادانی منـطـقه را بـه ارمغـان آورده بـود تحت عنــوان مانـع اصلـی ورود آب به

 سیســتان از مسیـر رودخانه هیرمنــد حـذف شـد. کارشناسان امــر دلیل این نا کار آمدی را

 چنین ذکر میکنند: (فرسایش ورقه ای ) ذرات و قطعات مــوجود در آب رودخـانه در حیــن

حرکت با غلطیدن و ضربه زدن به تخریب و کندن بسترخود میپردازد. و تا زمانی که سطـح 

آن به ارتفــاع آب دریاها برسـد ادامــه دارد. از طـرفی دیگر ضمـن این عمــل و همـچنـیـن

اصطکاک بـا یکدیگر،خـود نیـز خــرد و ساییـده و گـودتر میشـونـد. آبهای جــاری با ذرات

همـراه خـود عـامل نیـرومنـدی در تخریب بسـتـر رود هسـتند.(قدرت فرســایـش آبهـایی کـه

فاقـد مـواد معلـق هستند بســیار کـم و از طــرفی قــدرت ســایش رودخانه رابطه مسـتقیم با

جریان آب دارد)این نوع فـرسایش بیشــتر در رودخـانه هایی که بسـتر آن به حــالت تعـادل

نرسیده دیده میشود و بستر رودخانه به علت شـیب تنـد و سرعت زیاد جریان فرسایش یافته

ومواد شسته شده به پایین رودخانه منتقل میشود.راه حل معمولی برای تثبیت بستر رودخانه

 احداث شیب شکن در طول بازه مورد نظر میباشد.این شــیب شکن ها میتواند از نوع بتنی

 یا گابیونی ساخته شوند. ارتفاع متوسط شیب شکنها و فـاصله آنها از یکدیگر پس از انجام

 مطالعات هیدرولیکی دقیق با توجه به شرایط و جنس قابل طراحی میباشند.

 راه حل دوم: کانالیزه کردن( مسیر)که با توجـه به مرفـولوژی رودخـانه هیرمنــد،درمحــل 

 سـد (کافـردم) این رود نیازمند کانالیزه شدن درمسـیر منتهی به سد مذکور بوده که به عـلت

عدم اجرا در زمان لازم پس از طی مدت زمان کوتاهی به نسبت میانگین عمر مفــید ســدها

و شرایط ویژه که دائما دچــار تغییرات سیــلاب و خشکسـالی میشده و متاثر از شیب منفـی

ایجاد شده در بالا دســت مسـیر که ( افغانها برای جلوگیری از ورود بیشتر آب به ایران

اقـدام به لایروبی بی رویه در مســیر رودخــانه هــامون نموده اند) به تــدریج باعــث

فرسایش ورقه ای بالاودرنتیجه پایین آمدن سطح آبگیر رودخانه در دهانه ورودی سد کافردم

 شده .تا جــایی که با وجـود  دبی ( آبدهی) برابر با سـالهای۱۳۵۰ تا ۱۳۵۳دربرخی

 سالهای نزدیک امکان عبور آب از سد کافردم وجود نداشته. وحذف ســد کافردم

و لایروبی مکانیزه مسیر تنها راه اصلاح باقی مانده بود.

                      

                                                                                             

                                                                                    منبع علمی:  موسسه ژئو مورفولوژی ایران

                                                                                 منبع تاریخی:                              یاد داشتهای علم     

                                                                                                                         www.sarani-sistan.ir